Nghệ thuật chiếu sáng

Quá trình tri giác và thụ cảm thị giác phần 1

           Thế giới quanh ta luôn vận động và biến đổi không ngừng, tạo ra sự biến hóa mà thường con người không kiểm soát nổi, nhưng ngược lại hành động của mỗi chúng ta lại có thể gây sự đổi thay đáng kể đến môi trường sống, trong đó có giải pháp chiếu sáng kiến trúc được coi là thủ pháp không kém quan trọng.
          Tri giác hay thụ cảm nhìn không phải là một lời giải đáp bị động cho những kích thích gợi cảm của ánh sáng mà trên phương diện tâm lý – sinh học của sự cảm nhận nói chung, là một quá trình chủ động và tích cực tìm thêm những thông tin thông qua tri giác tổng hợp, các liên tưởng, các kinh nghiệm sống… được điều khiển và thể hiện bởi não con người.

       Những dữ liệu cảm nhận được bằng mắt, trước tiên liên quan đến các thông tin có từ bối cảnh thông qua các nhân tố trung gian của những xúc cảm khác. Và chúng cũng thể hiện sự liên quan với các kinh nghiệm trong quá khứ của cùng một sự việc về bản chất (thông qua liên tưởng), rồi sau đó mới trở thành hoặc không trở thành đối tượng của sự chú ý, tùy theo các kích thích nhận được có ý nghĩa giá trị tín hiệu, tức giá trị hấp dẫn thị giác hay không có giá trị gì cả. Đó chính là nội dung mang tính thông tin của tác nhân kích thích và bối cảnh của nó (rõ ràng không phải là tầm vóc, độ lớn tuyệt đối), nhìn chung sẽ quyết định đặc thù của cảm nhận, để cuối cùng mới đến tầm quan trọng của nó đối với chúng ta. Điều đó, đến lượt mình nó sẽ xác định mạnh mẽ cái mà ta cần chăm chú nhìn và cái ta sẽ thụ cảm được (tri giác được).
Thật vậy, quá trình thụ cảm nhìn thường diễn ra như sau:
1. Phát hiện đối tượng (đặc thù): có thể vật được ta chú ý đầu tiên là một vật được chiếu sáng, nó đang cử động nhanh hay được tô màu sặc sỡ, nghĩa là đối tượng có vẻ gì bất thường, nổi bật trong một bối cảnh cụ thể. Trong trường nhìn (môi trường thị giác) của mình, mắt người tự động tìm kiếm các tín hiệu chứa thông tin về mặt công năng, và toàn bộ đối tượng – vật nhìn có đủ các đặc điểm đó sẽ lôi cuốn bắt mắt, hút hồn khán giả một cách tự động.
2. Cơ chế “tập trung thị giác” khởi động. Bộ não ra lệnh tiến hành hoạt động thăm dò. Một cách vô thức, cơ chế này chú ý trước tiên đến vùng được chiếu sáng và sẽ phát hiện được các tác nhân kích thích thị giác, tác nhân gây hưng phấn thụ cảm. Cơ chế tâm sinh lý của óc người xác định ngay hướng khám phá thông qua bộ lọc kinh nghiệm của mình, rồi phân tích các chủ đề của bộ sàng lọc.
– Bằng cách thông tin có được từ kinh nghiệm sống.
– Bằng các thói quen nhạy cảm cá nhân.
– Bằng thực trạng của đối tượng quan sát (vui, buồn, thoải mái hay căng thẳng).
3. Phân khu quan sát, để phân biệt vùng nhìn trung tâm và vùng nhìn ngoại vi. Nhìn trung tâm đòi hỏi quan sát tỉ mỉ để tiếp nhận thật đầy đủ các thông tin có liên quan đến chiếu sáng mà cơ chế chọn lọc đã định hướng. Sự nhìn ngoại vi, dành cho sự phân tích vùng còn lại nhằm phát triển những biến đổi mang ý nghĩa tâm – sinh học, có khả nãng ảnh hưởng tác động đến thụ cảm nhìn vùng trung tâm.
Quá trình thụ cảm thị giác trên luôn luôn chịu ảnh hưởng của các nhân tố công nãng, kỹ thuật và tâm – sinh học môi trường như: sự rối loạn gây nhiễu của độ ồn thị giác (bruit visuel) gây nên bởi môi trường ánh sáng quá mạnh (nhìn ngược sáng, trái bóng hay ánh sáng tương phản quá mạnh…) và sự rối loạn gây nhiễu do quá lạm dụng hình thức (nhiều chi tiết rối rắm).
Tóm lại, chúng ta sẽ ngắm nhìn thưởng thức những thứ ta muốn thấy, đang chờ đợi thụ cảm, loại trừ trường hợp cơ chế tập trung vùng nhìn đã loại bỏ, nghĩa là thụ cảm thị giác chỉ xẩy ra ở vùng có các yếu tô tác nhân kích thích sự nhìn trong một môi trường nhìn vốn thường không mấy khi thuần nhất mà rất dễ bị “độ ồn thị giác” làm cản trở, gây nhiễu cho quá trình thụ cảm thị giác. Sự hiện hữu trong trường nhìn một đối tượng được phát sáng mạnh, có thể làm chúng ta đãng trí với các hoạt động cần tập trung có ý thức, sẽ gây khó chịu, nhiều khi còn nguy hiểm, có hại.
Chẳng hạn, người lái xe trong đêm gặp chiếc xe đi ngược chiều có pha đèn quá mạnh sẽ bị lóa mắt, có thể đâm vào xe đó vì không phân biệt được hình dạng, kích thước xe… Chúng ta cảm nhận được cảm giác thoải mái dễ chịu khi ta được tự do ngắm nhìn mọi thứ ta muốn nhìn, còn ngược lại, thật khó chịu và bất tiện khi môi trường chiếu sáng cản trở các ý muốn tự do ứng xử như thế.