Nghệ thuật chiếu sáng

Nhu cầu nhận thức về màu sắc, hình dáng bề ngoài, sự tương phản biến hóa p3

        Khi muốn đọc được một bức thư viết bằng bút chì mờ, thị giác con người đòi hỏi phải tăng cường độ ánh sáng lên gấp nhiều lần, nhưng cũng bức thư đó được viết bằng bút mực thì vấn đề tăng cường độ ánh sáng là không cần thiết, thị giác con người vẫn dễ dàng đọc được. Đối với những vật thể có độ tương phản của chất liệu bề mặt cao, thì lượng ánh sáng nhận được phản xạ lại gần như hoàn toàn giông với gương hay mặt nước. Các vật thể có chất liệu bề mật mờ xỉn thì thường khuếch tán ánh sáng ra mọi hướng trong không gian. Cần đặc biệt chú ý đến giải pháp chiếu sáng cho các vật thể có độ bóng chất liệu bề mặt cao, các nhà thiết kế phải lưu ý tới cường độ sáng của nguồn và góc của tia sáng làm thành với trục vuông góc của bề mặt vật thể, nếu không bề mặt bóng sẽ phản xạ lại và ánh sáng sẽ tới thẳng mắt người quan sát gây chói lóa. Sự chói mất cũng là sự gây nhiễu thị giác quan trọng. Dưới đây là ví dụ minh họa về sự phản xạ ánh sáng của một mặt gương (hình 2.11, 2.12).

Nhu cầu nhận thức về màu sắc, hình dáng bề ngoài, sự tương phản biến hóa p3 1
Sự gây nhiễu thị giác tạo thành bởi sự chói lóa còn dễ xảy ra ở một bể bơi trong nhà (hình 2.13a, b).
Ở đây đối tượng cần quan sát đó là người đang bơi ở dưới bể, nhưng rất khó nhận ra khuôn mặt của người đó do có sự nhiễu thị giác gây ra bởi sự phản xạ ánh sáng từ bề mặt bể quá phức tạp và sự quá chói. Do vì da người đang bơi bị ướt nên thành bóng láng, lại kết hợp với ánh sáng lọt qua mảng cửa kính trong và lớn chiếu xuống mặt nước bể bơi đang gợn sóng, nên đã tạo ra một phản xạ ánh sáng phức tạp hắt trực tiếp tới mắt người quan sát. Để giải quyết vấn đề trên, ta có thể dùng các nguồn sáng gián tiếp (có thê là ánh sáng khuếch tán của bầu trời hướng Bắc Nam) hay chiếu sáng phụ cục bộ bằng các nguồn sáng nhân tạo nằm ngang dưới phần nước của bể bơi (hình 2.14). 
Hiện tượng chói lóa tạo ra bởi sự phản xạ ánh sáng từ bề mật bóng láng của vật thê khi được chiếu sáng quá mạnh, cũng có thể gây ra sự nhiễu thị giác làm tri giác con người sẽ không nhận được các thông tin chính xác về hình dáng bề ngoài của vật thể (đây còn gọi là hiện tượng chói lòa hay mù cảm quan thị giác).
Sự thích nghi về độ sáng, về sắc độ biến hóa và tương phản của mắt người cũng có ảnh hưởng tới khả năng nhận biết của thị giác về hình dáng bề ngoài của vật thể. Mắt người phân biệt rõ ràng, hay dễ tập trung thị giác vào một vật nào đó nếu độ sáng bề mặt của nó cao hơn gấp hai lần so với độ sáng của môi trường xung quanh. Do đó, ánh sáng của một ngọn nến trong đêm tối dường như sáng hơn theo sự nhận thức của thị giác, nhưng trên thực tế độ sáng này là rất yếu. Vị trí của người quan sát, vật cần quan sát và nguồn sáng hay hướng chiếu sáng cũng gây ra sự nhiễu thị giác bởi sự chói. Nếu như quan sát người đang bơi ở dưới bể mà ta đứng ở vị trí ngược lại với vị trí trường hợp ở trên, nghĩa là cùng phía với mảng kính lấy ánh sáng thì sự phản xạ ánh sáng và sự chói mắt do nhìn ngược với hướng chiếu sáng sẽ giảm, cho nên cũng sẽ tránh được sự nhiễu thị giác (hình 2.15). Đó là kiểu chiếu sáng xấp bóng.

Nhu cầu nhận thức về màu sắc, hình dáng bề ngoài, sự tương phản biến hóa p3 1
Đối với các vật thể trong suốt như chai lọ, cốc pha lê, nước trong, thì cách chiếu sáng đem đến hiệu quả tích cực nhất cho thị giác để nhận biết màu sắc, hình dáng bề ngoài, 
sự tương phản chất liệu bề mặt của chúng cũng như các chi tiết gắn trên bể mặt chúng (chữ trên cốc, người đang bơi trong nước) là chiếu sáng kiểu xấp bóng hay chiếu từ phía đằng sau bề mặt hay vật thể, bằng nguồn sáng trải rộng có độ sáng đồng đểu (hình 2.16). Kiểu chiếu sáng cho bể bơi trong nhà ở ví dụ trên bằng các nguồn sáng nhân tạo đặt ngay dưới nước cũng là cách chiếu sáng xấp bóng cho các vật thể trong suốt.
Tóm lại, các nhà thiết kế phải có được các giải pháp chiếu sáng hợp lý và thích ứng, để đảm bảo các thông tin nhận được thông qua thị giác phù hợp với tri giác của con người về màu sắc, hình dáng bề ngoài, sự tương phản biến hóa của chất liệu bề mặt vật thể. Hơn nữa, một giải pháp chiếu sáng tốt có khả năng thể hiện tối đa những yếu tố đặc trưng, tích cực của sự vật và che dấu những yếu tố có ảnh hưởng tiêu cực đến tri giác con người, đến hiệu quả thẩm mỹ nói chung.