Nghệ thuật chiếu sáng

Nhu cầu nhận thức về màu sắc, hình dáng bề ngoài, sự tương phản biến hóa p1

          Tất cả các sự vật tồn tại dưới hiệu quả của ánh sáng, đều được mắt người nhận biết và phân biệt thông qua sự khác biệt nhau về màu sắc đặc trưng cùng với các đường nét tổng thể hình thức bề ngoài, tức bóng dáng đường viền, sự tương phản biến hóa đậm nhạt của chất liệu bề mặt và khối chi tiết của chúng. Sự tương phản và biến hóa sắc độ của chất liệu bề mặt, hay hình khối vật thể có thể là nhận biết về màu sắc, cũng có thể về hiệu quả đổ bóng, về độ bóng, xỉn.

         Mắt người phân biệt được màu sắc của một vật thể, sự tương phản về màu sắc giữa các vật thể dựa vào phổ của ánh sáng và nhận biết được đường nét tổng thể hình thức bề ngoài, sự tương phản về độ bóng, mờ của chất liệu bề mặt vật thể nhờ vào hướng chiếu sáng và sự tập trung mạnh yếu của ánh sáng (hướng và sự tập trung ánh sáng sẽ gây ra các loại bóng: bóng bản thân, bóng đổ cho vật thể nổi, và nhờ vào các loại bóng ta xác định được hình dáng bề ngoài của vật thể). Hơn nữa, hướng và sự tập trung ánh sáng trên bề mặt vật thể sẽ gây ra sự phản xạ lại ánh sáng, từ bề mặt vật thể được chiếu sáng tới các bề mặt gần kề, và gây ra thông tin thị giác về sự phong phú sắc độ biến hóa và tương phản về độ bóng, mờ của chất liệu bề mặt vật thể, về độ sâu của không gian.
         Ánh sáng là yếu tố quan trọng trong việc giúp con người nhận thức màu sắc của sự vật, thông qua cảm thụ thị giác. Thật vậy, trong bóng đêm tất cả đều là tối đen, nhưng khi mồi trường được chiếu sáng con người sẽ nhận ra xung quanh có rất nhiều vật thể và mỗi vật thể có màu sắc riêng của chúng như hoa hồng màu đỏ, lá cây có màu xanh, kim loại vàng có màu vàng…

        Mắt người nhìn thấy hoa hồng có màu đỏ trong ánh sáng thiên nhiên bởi vì bề mặt của bông hoa hấp thụ tất cả các bước sóng của các màu trong phổ ánh sáng trừ màu đỏ, và các bước sóng tương ứng với màu đỏ này được phản xạ tới võng mạc của mắt người (tham khảo sự nhìn màu của mắt mục 2.1.2). Do vậy nếu ta dùng một nguồn sáng màu đỏ chiếu vào bông hồng thì màu đỏ của nó càng rực rỡ hơn.

          Một cách khác, nếu dùng nguồn sáng màu xanh lá cây chiếu vào bông hoa, thì màu của nó sẽ trở thành đen. Tình huống trên, cho ta thấy màu sắc của sự vật sẽ được mắt người cảm nhận khác nhau trong các điều kiện ánh sáng khác nhau, hay nói cách khác là dưới các nguồn sáng có phổ khác nhau. Trong một đồ án thiết kế chiếu sáng cho một không gian kiến trúc, trước khi quyết định lựa chọn loại nguồn sáng nào, các kiến trúc sư phải nghiên cứu kỹ phổ của loại nguồn sáng đó, để đảm bảo sẽ sinh ra ánh sáng làm tôn vinh màu sắc của các đối tượng kiến trúc thích ứng tốt với mắt người quan sát.

         Ví dụ, bóng đèn sáng do dây tóc cháy khi có dòng điện chạy qua, sinh ra thứ ánh sáng màu “ấm”, nên nó làm cho da người trở lên đỏ hồng, đẹp hơn khi được chiếu sáng bởi thứ ấnh sáng màu lạnh hơi xanh – tím, sinh ra bởi bóng đèn tuýt neon. Khi sử dụng các loại nguồn sáng nhân tạo, các kiến trúc sư phải lưu ý rằng các nguồn sáng nhân tạo tự thân nó không bao giờ sinh ra được thứ ánh sáng trắng hoàn toàn. Ngày nay, khoa học đã chứng minh được rằng để tạo ra ánh sáng trắng ta chỉ cần trộn ba loại ánh sáng đơn sắc màu đỏ, lục, lam.
       Cũng do sự hấp thụ hầu hết các bước sóng của phổ ánh sáng và chỉ phản xạ lại tới mắt người bước sóng tương đương với màu sắc của bề mặt vật thể được ánh sáng chiếu vào, nên bề mặt có màu càng sẫm thì phản xạ lại lượng ánh sáng càng ít.
       Cách đây hàng nghìn năm, con người đã nhận thấy tất cả các vật thể tồn tại trên trái đất khi được nguồn sáng duy nhất và có hướng là mặt trời chiếu vào thì cũng đều có chỗ sáng, chỗ tối, có bóng đổ xuống mặt đất, hay vào các vật thể khác cận kề. đó là cách tự nhiên để con người có thể tri giác được hình khối, kích thước, sự tương phản chất liệu bề mặt của các vật thể, và hơn nữa là sự tương quan về vị trí của các vật thể với nhau trong không gian.

          Để nhận biết được hình dáng bể ngoài của các “ât thể nổi, thì cường độ ánh sáng, hướng chiếu sáng đóng vai trò rất quan trọng, vì cường độ ánh sáng càng cao thì bóng đổ, bóng bản thân của vật thể càng rõ nét, do đó vật thể càng như nổi hơn, tạo điểu kiện thuận lợi cho thị giác nhận biết hình dáng bề ngoài của nó. Khi chiếu ánh sáng vào một vật thể mà ta thấy vật thể đó có độ phát sáng đồng đều, thì tri giác cảm nhận đó là mặt phang, ngược lại nếu nó không đều thì được liên tưởng tới mặt cong . Nếu một bề mặt có những dải sáng tối xen kẽ sẽ cho cảm nhận đó là một mặt gợn sóng
Bóng đổ và bóng bản thân của các vật thể nổi, giúp cho tri giác con người có thể xác định được vị trí của chúng trong bối cảnh không gian
Với mỗi một vật thể nổi, hay một bối cảnh chứa nhiều vật thể nổi, thì cần phải có giải pháp chiếu sáng hợp lý để tránh gây ra nhiễu đối với tri giác con người còn gọi là tiếng động thị giác.

        Sự tạo nhiễu đối với tri giác con người xẩy ra khi các thông tin thu nhận, được thông qua thị giác không đáp ứng được đầy đủ nhu cầu của tri giác về hình dáng bề ngoài vật thể nổi, cũng như sự tương phản chất liệu bề mặt của sự vật. Đối với những vật thể có hình khối đơn giản thì càng tăng cường độ sáng bóng đổ sẽ càng đậm, có thể làm nổi cả ánh phản quang và tạo cho vật thể dường như càng nổi hơn, có độ sâu môi trường hơn. Nhưng đôi khi bóng đổ đậm và sắc nét quá sẽ che khuất mất những chi tiết cần thiết để nhận dạng được hình dáng bế ngoài vật thể ở những vật thể có hình khối phức tạp có nhiều mặt cong. Ví dụ, một bức phù điêu phức tạp, tỉ mỉ được nhiều nguồn sáng chiếu tới từ nhiều hướng với nhiều cường độ khác nhau. Tri giác sẽ trở nên khó khăn lẫn lộn không thể nhận ra được rõ hình của bức phù điêu, vì nó có quá nhiều bóng đổ, bóng đổ của chi tiết này che khuất chi tiết khác.