Nghệ thuật chiếu sáng

Nhu cầu định hướng về thời gian

         Định vị trong thời gian cũng là một nhu cầu sinh học quan trọng của con người, bởi vì thời gian luôn là một loại thông tin có liên quan đến môi trường bên ngoài mà con người cần nắm bắt. Để định vị được thời gian về bản nãng con người thường phải dựa vào chiếc “đồng hồ sinh học” đặt trong não bộ của mình. Chiếc đồng hồ sinh học này được đặt trong sự đồng bộ với chu kỳ liên tục ngày và đêm thông qua sự hiện diện của ánh sáng mặt trời hay nói một cách khác là năng lượng để giữ cho chiếc đồng hồ này chạy đúng giờ chính là ánh sáng mặt trời. Nhờ sự nhạy cảm với ánh sáng của chiếc đồng hồ sinh học này mà con người có thể nhận thức một cách khá chính xác về độ sáng ở bên ngoài tòa nhà tại một thời điểm nào đó, ngay cả khi họ ngồi trong một phòng kín. Sự nhận thức được các sự việc bên ngoài với đầy đủ các đặc tính thông tin, được các nhà chuyên môn gọi là tri giác của con người.

        Như vậy quá trình tri giác và việc định vị thời gian quan hệ mật thiết và đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá một giải pháp chiếu sáng cho kiến trúc.
Các thông tin thị giác tại một thời điểm nào đó mà mâu thuẫn với tri giác hay nói cách khác nếu như ánh sáng xuất hiện không đúng theo mong muốn của tri giác tại một thời điểm, thì cơ chế hoạt động của chiếc đồng hồ sinh học sẽ bị phá vỡ và sẽ nảy sinh một số phản ứng tâm lý – sinh học tiêu cực trong cơ thể con người. Tri giác cùng với chiếc đồng hồ sinh học sẽ “dự báo trước” với con người rằng, sẽ như thường lệ, khi bạn ra khỏi nhà vào buổi trưa bạn sẽ thấy môi trường bên ngoài tràn ngập ánh sáng, nhưng hôm nay điều xảy ra không đúng với sự dự báo, ngoài trời tối và ảm đạm. Lập tức, ngay tại thời điểm đó bên trong cơ thể con người xuất hiện một cảm giác ngỡ ngàng.
        Con người cảm thấy ngỡ ngàng hơn nếu như khi ra khỏi nhà vào ban đêm mà lại thấy sáng như ban ngày. Ngày nay, với phát minh ra bóng đèn điện, con người tiếp xúc nhiều hơn với ánh sáng sau khi mặt trời lặn, nên đồng hồ sinh học của họ bị “vặn chậm lại” khoảng 3 đến 5 tiếng so với chu kỳ tự nhiên, nghĩa là sự tỉnh táo nhất của mọi người rơi vào giữa đêm, còn thời điểm sâu nhất của giấc ngủ sẽ bị đẩy lùi tới 4 hay 5 giờ sáng. Do vậy, thật khó có thể buồn ngủ vào buổi tối và thức dậy sớm như thường lệ. Nhưng do buộc phải dậy nên hầu như mọi người đều cảm thấy thường xuyên thiếu ngủ. Để chống lại sự phá vỡ cơ chế hoạt động của chiếc đồng hồ sinh học, thì các giải pháp chiếu sáng phái tuân theo những mong muốn tri giác của con người. Nghĩa là, ban ngày tri giác con người mong muốn bên ngoài phải sáng hơn bên trong ngôi nhà và ngược lại, ban đêm bên ngoài phải tối hơn trong nhà (hình 2.3a, b, c).
         Vào ban ngày, bên trong nhà, tường và trần phải được chiếu sáng để con người có liên tưởng chúng giống như bầu trời và các vùng xung quanh đầy ánh sáng mật trời rọi xuống. Vào ban đêm, con người lại mong muốn môi trường bên trong được chiếu sáng khác hẳn với “thứ” ánh sáng ban ngày. Sự khác nhau có thể là cường độ sáng thấp hơn hay sự khác nhau về màu sắc của ánh sáng, và điều này còn giúp tránh được cảm giác nhàm chán và nhất là đối với chiếc đồng hồ sinh học bị điều chỉnh chậm lại, thì ánh sáng trong các phòng mà con người thường sử dụng trước lúc đi ngủ (như phòng vệ sinh, phòng tập thể dục, phòng ngủ) không nên có cường độ quá sáng và khi ngủ thì phải ngủ trong bóng tối hoàn toàn để có giấc ngủ sâu. Con người sẽ cảm thấy buồn chán vào lúc chiều tà hay khi bầu trời đầy mây, lúc đó thế giới bên ngoài hình như tối hơn môi trường bên trong; đặc biệt trong tình huống này nếu các cửa sổ lấy sáng tự nhiên lại sử dụng loại kính có đặc tính truyền ánh sáng kém thì cảm giác khó chịu hình như bị kéo dài thêm. Loại kính này đã bóp méo các thông tin thị giác và không tuân theo sự mong muốn tri giác của con người tại thời điểm xảy ra tình huống.
           Như vậy, một giải pháp chiếu sáng phải đảm bảo được sự tuân thủ theo mong muốn tri giác của con người về môi trường xung quanh, tại một thời điểm nào đó. Sự phá vỡ cơ chế hoạt động của chiếc đồng hồ sinh học bằng ánh sáng là tối kỵ.

 Nhu cầu định hướng về thời gian 1