Nghệ thuật chiếu sáng

Nhu cầu định hướng về không gian

         Cơ thể con người là một “bộ máy” hoàn hảo, nó có thể biết thể trạng của mình vào từng lúc cũng như có thể kiểm soát được tất cả các tư thế cử động của mình.

      Các hoạt động của con người như đi lại, làm việc nghỉ ngơi, giải trí, học tập, đều đòi hỏi các thông tin về môi trường xung quanh một cách liên tục thông qua thị giác. Và tại những thời điểm thực thi cụ thể các hoạt động con người lại càng có ý thức về vấn đề xác định được vị trí của mình ở đâu trong không gian đó, thậm chí ngay cả trong lúc ngủ.
         Để xác định được vị trí của mình trong không gian thiên nhiên, con người phải dùng tới các điểm mốc thị giác, nó có thể là các yếu tố như mặt đất, mặt nước, mặt trời, cây cối sinh vật, thậm chí cả nguồn thức ãn, cách chế biến… nhưng cái mốc mang tính chính xác tuyệt đối và quan trọng nhất là đường chân trời (ranh giới giữa trời và biển, giữa đất với trời). Khi điểm mốc này bị hoàn toàn che khuất do sương mù chẳng hạn, con người sẽ cảm thấy rất khó chịu, lo âu vì mất phương hướng. Bên trong các không gian xây dựng không bao giờ có sương mù, nhưng tình huống trên vẫn thường xuyên xảy ra.

         Lấy tình huống xảy ra ở sân bay Kennedy, New York Mỹ làm ví dụ để minh họa (hình 2.1). Các đường hành lang dẫn hành khách từ sảnh chính đến các phòng chờ lên máy bay có một nền dốc và các vách tường ngăn lại cong, nhẵn không rõ rệt. Nói tóm lại đó là một môi trường không có cái gì thật rõ nét để hành khách lấy đó làm chuẩn mốc định phương nằm ngang hay thẳng đứng, cho nên họ cảm thấy bị mất phương hướng khi đi trong hành lang đó và tình huống này đã gây ra cảm giác khó chịu. Để giải quyết vấn đề trên các nhà chức trách và quản lý của sân bay đã tạo ra các mốc thị giác để hành khách tham chiếu: đó là các biểu quảng cáo cùng với các dạng mối nối của vật liệu vách ngăn và sàn có hình được làm nổi bật lên như là các mặt bằng và đứng định hướng.
        Ớ bảo tàng tranh hình xoáy ốc nổi tiếng Guggenheim, New York cũng xảy ra một hình huống tương tự (hình 2.2), du khách tham quan cảm thấy hoang mang, khó chịu như ớ trong không gian vũ trụ vì họ không thể hiểu là mình đang đứng thẳng góc với mặt sàn hơi dốc, hay đứng song song với các bức tranh vốn thường được treo thẳng đứng áp sát mặt tường. Mặc dù các bức tranh đã tạo ra các đường nằm ngang hay thẳng đứng nhưng sự ấn tượng lẫn lộn nhiễu loạn của thị giác vẫn làm cho du khách cảm thấy khó chịu.
Não bộ con người sau khi tiếp nhận tất cả các thông tin “thô” thông qua các giác quan, nó lập tức xử lý để chọn lọc ra các thông tin thích đáng để truyền cho ý thức nhằm gây nên sự chú ý, đồng thời lưu giữ lại trong bộ nhớ. Với cơ chế diễn giải của não bộ như trên, ý thức con người tuân theo một nguyên lý là những nguyên nhân như nhau sẽ dẫn đến những kết quả như nhau. Hoạt động định hướng trong không gian của con người cũng do não bộ kiểm soát nên nó bị chi phối, ảnh hưởng bởi những dự đoán về cái sẽ xảy ra trong tương lai dựa vào các kinh nghiệm trải qua trong quá khứ. Sự dự đoán của con người về môi trường xung quanh thường bị phảng phất ảnh hưởng bởi cái ta đã gập trước đây trong các tình huống tương tự. Hiển nhiên, việc du khách tham quan viện bảo tàng Guggenheim cảm thấy lẫn lộn bởi vì theo cơ chế diễn giải của não bộ, thì du khách luôn mong đợi một cái nền nhà phẳng, nằm ngang như đại bộ phận những cái nền mà họ đã từng gặp trước đây, nhưng họ lại gặp một cái nền hơi nghiêng mà bằng mắt thường thoạt nhìn họ không nhận thấy độ nghiêng này.
        Trong một mồi trường không quen thuộc, điều tốt nhất là những thông tin thị giác nên có một cấu trúc chặt chẽ và con người có thể sử dụng chúng làm chuẩn mốc để định hướng. Giải pháp chiếu sáng cho một không gian phải thoả mãn nhu cầu định hướng của con người đang thực thi các hoạt động trong không gian đó. Tùy theo mỗi hoạt động, con người tìm cho mình những điểm mốc thị giác riêng, ví dụ như khi làm việc trong hầm lò, người công nhân không bao giờ có ảo tưởng mong muốn tìm thấy đường chân trời, mà họ mong muốn trong hầm phải đủ ánh sáng giúp cho họ có thể nhìn thấy được hàng cột gỗ chống bố trí đều nhau thẳng đứng để họ có thể dựa vào đó mà định hướng. Lúc đó con người đã phải làm quen với việc không tìm kiếm đường chân trời tuyệt đối để xác định vị trí, mà nên dùng các điểm mốc thị giác quy ước và tương đối hoàn toàn khác với đường chân trời.
Tóm lại, giải pháp chiếu sáng có hiệu quả phải là giải pháp chiếu sáng đáp ứng được nhu cầu định hướng của con người trong không gian đặc biệt, trong môi trường không gian nội thất kiến trúc.