Nghệ thuật chiếu sáng

Motoko Ishii và quan điểm khai thác hiệu quả ánh sáng phần 1

         Motoko Ishii đã nghiên cứu Mỹ học Công nghiệp tại trường Đại học Mỹ thuật Tokyo trước khi đi sâu vào một lĩnh vực mới mẻ là thiết kế và trang bị ánh sáng trong kiến trúc tại Phần Lan. Bà được đông đảo mọi người chú ý sau những công trình của mình tại Hội chợ Quốc tế Osaka 1970. Nổi tiếng thế giới về những công trình thiết kế ánh sáng tại Triển lãm Đại dương học Okinawa 1975, và tại nhiều gian trưng bày trong Hội chợ Quốc tếTsukuba 1985, bà đã được nhiều nước mời đến làm việc. Dưới đây là quan điểm của bà qua bài viết:
Ánh trăng là laze với kiên trúc Nhật Bản
        Chiếc đèn cổ truyền thời Edo (thế kỷ XVII – XIX) này là đèn Ariake. Từ Ariake chỉ mặt trăng tai tái, khi ta còn nhìn thấy được vào lúc rạng sáng.
Từ thời rất xa xưa ở Nhật Bản, đã có những loại đèn rất đẹp làm bằng thứ giấy cổ truyền. Ban đầu, người ta che ngọn lửa của cây nến hoặc cây đèn dầu lạc bằng một tờ giấy để phát ra ánh sáng dịu và đều. Đến thời Edo (1603 – 1867) người ta bắt đầu chế tạo và sử dụng rộng rãi loại đèn Chochin – loại đèn gấp lại được, khung xương bằng tre phết giấy, bên trong đặt một ngọn nến, và đèn Andon – đèn dầu khung làm bằng những thanh gỗ mỏng cũng phết giấy.
Đèn cổ truyền có nhiều loại rất đẹp và độc đáo. Ví dụ: Odawara Chochin – một loại đèn có thể gấp nhỏ lại mang theo mình lúc đi xa; loại đèn Ariake Andon, thân đèn hình lập phương khoét lỗ hình trăng lưỡi liềm, lổng trong một cái hộp xoay đi, xoay lại để tăng giảm cường độ ánh sáng, Tsuji Andon (đèn ngã tư), bên trên có một mái che nhỏ, đặt ở góc phố chiếu sáng cho người qua lại ban đêm…
        Không những Nhật Bản mà cả ở các nước Viễn đông khác như Trung Quốc và Triều Tiên, người thời xưa đặc biệt quý trọng ánh trăng. Những đêm trãng tròn, người ta thường hội họp, uống rượu Saké và ca ngợi vẻ đẹp của trăng. Nhiều bài thơ tuyệt tác tả những cảnh ấy còn được lưu lại đến ngày nay ở Trung Quốc và Nhật Bản. Tòi cho rằng chính truyền thống yêu quý ánh sáng ấy đã góp phần tạo nên những loại đèn tuyệt đẹp ở Nhật Bản thời Edo.
Thời Minh Trị, với sự xâm nhập của văn minh phương Tây, đèn điện và đèn hơi đốt lan tràn hết sức nhanh chóng ở Nhật Bản. Ở đầu thời Minh Trị, những chiếc đèn hồ quang đầu tiên đặt tại đại lộ Ginza ở Tokyo đã làm cho nhiều người phải sững sờ kinh ngạc, ta có thể thấy trong những bức tranh in tay (Ukiyo – e) thời đó. Đèn điện xuất hiện khoảng năm 1890, được phổ biến rất nhanh, nhưng tiền điện và tiền công lắp đặt đường dây rất cao, nên ở hầu hết các gia đình mỗi phòng chỉ treo một ngọn đèn. Loại đèn đầu thời Edo, đặt ngay xuống nền đất, và có thể di chuyển đến chỗ nào cần sáng đến thời điểm đó hoàn toàn không còn nữa.
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, ở Nhật Bản bắt đầu có nhiều cải tiến về vấn đê ánh sáng. Trong chiến tranh, người ta không dùng đến đèn vì khó kiếm nhiên liệu và sợ bị máy bay oanh tạc. Người Nhật đã phải sống trong những ngày tối tăm cả về vật chất lẫn tinh thần. Ánh sáng trong trẻo tươi vui của các ngọn đèn huỳnh quang ra đời vài năm sau chiến tranh đã được coi như biểu tượng của hòa bình. Ban đầu đèn huỳnh quang được dùng trong nền công nghiệp đang trên đà phục hồi, loại đèn này từ những năm 1950 bắt đầu đi vào các gia đình. Ngày càng nhiều nhà dùng đèn huỳnh quang ở gian Chanoma – nơi họp mật toàn thể gia đình vừa được coi là phòng ăn, vừa là phòng khách. Lúc bấy giờ, ra đời thêm một loại đèn hình ống có hình dáng đặc biệt, không phải thẳng mà tròn, tên là Circline (ghép bằng hai từng tiếng Anh Circular line). Đó là loại đèn độc đáo chỉ có ở Nhật Bản, và ngày nay vẫn được sử dụng rộng rãi.
        Việc sử dụng rộng rãi đèn huỳnh quang cho phép tất cả các công sở, nhà máy, nhà ga, ngân hàng… được chiếu sáng với cường độ cao trên mức trung bình trên thế giới. Các nhà chuyên môn về ánh sáng đã đạt được mục đích là tạo ra những không gian đều, không có bóng. Giới kinh doanh và công nghiệp vẫn coi sự ưu tiên hàng đầu là việc nâng cao năng suất, cũng như giới kiến trúc sư rất ủng hộ quan điểm đó.
Đợt cải tiến thứ hai diễn ra ở thập kỷ 1970, trong dịp Hội chợ quốc tế Expo’70. Hội chợ có 77 nước tham gia với 85 gian hàng, xây dựng trên một khu vực rộng 351 hécta tại Senri, một vùng phụ cận Osaka. Đã có một cơn số khó tin là 64 triệu khách đến tham quan hội chợ. Một trong những khía cạnh thu hút nhiều người nhất tại hội chợ này là vẻ đẹp của ánh đèn hội chợ ban đêm.
           Tôi được giao nhiệm vụ thiết kế ánh sáng cho năm khu vực tại hội chợ: gian Điện năng, gian Nghệ thuật, gian Takara Beautillon, mái của khoang nhà ở đặt tại khu Biểu tượng, và Khu vườn Nhật Bản. Bác bỏ quan niệm về chiếu sáng đang ngự trị ở Nhật Bản lúc bấy giờ (chủ trương những khoảng không gian được chiếu sáng rất mạnh và đểu) tôi đề nghị tạo ra những khoảng không gian “sống động” hơn, sử dụng tất cả các cung bậc sáng tối, với một độ sáng vừa phải. Tóm lại, là một hình thức chiếu sáng trong đó ánh sáng được dùng làm cầu nối giữa con người với kiến trúc.