Nghệ thuật chiếu sáng

Lịch sử của sử dụng ánh sáng nhân tạo trong kiến trúc

Việc áp dụng ánh sáng nhân tạo cho các công trình xuất hiện khi con người tìm ra nguồn năng lượng điện và nó tạo điều kiện cho nhà khoa học Edison nghiên cứu phát minh ra bóng đèn phát sáng dùng năng lượng điện vào năm 1879. Với phát minh của mình, Edison đã làm thay đổi diện mạo của cả thế giới. Con người sử dụng ánh sáng nhân tạo cho việc chiếu sáng ngoại thất cùng với cảnh quan và chiếu sáng nội thất. Giờ đây, thay vì những dự định cuộc sống dựa vào Mặt Trời mọc hay lặn chúng ta có thể thoát khỏi nhịp điệu của tự nhiên nhờ một công tác bóng đèn.

a) Ngoại thất

Tất cả các nền văn minh trước đây cũng như trong tương lai, đều có những sự kiện được con người tổ chức và tiến hành ngoài trời. Sở dĩ như vậy là do con người luôn luôn có mong muốn là tận hưởng hết những cảnh quan, môi trường thiên nhiên xung quanh mình. Hơn nữa, con người sống và hoạt động ngay cả ban đêm cho nên ánh sáng nhân tạo là công cụ hữu hiệu thỏa mãn nhu cầu này của con người.

Thời nguyên thủy, hàng nghìn năm trước đây ở Trung Mỹ, hay nhiều thế kỷ trước đây ở Hy Lạp, người ta đã xây dựng rất nhiều những đấu trường bằng đá, nơi họ tiến hành những nghi lễ vào buổi tối. Và cái gì giúp họ thực hiện sự nhìn nhận vào buổi tối? Lửa. Bạn có thể hình dung được quang cảnh hàng nghìn người đứng ở ngoài cửa của đấu trường với những ngọn đuốc sáng rực trên tay? Và đây là minh họa đặt tiền để cho sự sáng tạo trong lĩnh vực chiếu sáng ngoại thất trong lịch sử.

Ở Mỹ, do cuộc khủng hoảng năng lượng đã gây ra một thời kỳ đen tối cho vấn đề chiếu sáng nhân tạo ngoại thất ở một vài nơi, nhưng ngày nay vấn đề này đã sống động trở lại. Có lẽ động lực thúc đẩy chính của vấn đề ánh sáng ngoại thất là nền kinh tế. Do sự đi xuống của nền kinh tế mà các ông chủ, các nhà đầu tư đã sử dụng ánh sáng ngoại thất như một thứ công cụ hữu hiệu để gây sự chú ý hay lôi cuốn khách hàng.

Ở châu Âu, nền công nghiệp ánh sáng cũng phải đương đầu với cuộc khủng hoảng năng lượng cho nên mãi tới những năm 80 nó mới quay lại với thị trường. Trong giai đoạn này, chất lượng bầu không khí xung quanh cũng như ấn tượng sáng tạo phong cách được xem là vấn để quan trọng ngang với vấn để cường độ sáng. Các kiến trúc sư thấy rằng để đạt được tính thẩm mỹ trong chiếu sáng thật không phải là dễ, nhưng họ hài lòng với trình độ kỹ thuật của các nhà sản xuất và chế tạo đèn đã có thể cung cấp cho họ những nguồn sáng đạt yêu cầu về tính thẩm mỹ cũng như chức mng mà không bị chi phối bởi các vấn về kỹ thuật.

Pháp là nước dẫn đầu ở các nước Châu Âu trong lĩnh vực chiếu sáng làm đẹp thí .nh phố. Lần đầu tiên ở Pháp, các đồ án quy hoạch tổng thể về ánh sáng được thực hiện để xác định vai trò mà ánh sáng sẽ phải đảm nhận trong phạm vi thành phố.

Quy hoạch tổng thể ánh sáng thường nhằm các mục đích sau:

–     Cải thiện sự cảm nhận về bầu không khí, hình ảnh thành phố vào buổi tối của khách vãng lai cũng như người dân thành phố.

–     Nhấn mạnh đặc điểm các khu chức năng trong thành phố.

–     Tăng cường khả năng “đọc” xa hay gần trong thành phố bằng sự bố trí nguồn sáng hợp lý cho đường phố hay toàn cảnh thành phố nhằm làm nổi rõ các công trình là điểm nhấn của thành phố.

–     Lôi cuốn sự thu hút của con người vào một công trình, hay hướng sự tập trung thị giác vào một đối tượng kiến trúc nào đó trong thành phố.

Ánh sáng, đặc biệt là ánh sáng ngoại thất, ngày nay trở nên rất quen thuộc ở Châu Âu. Công việc của các nhà thiết kế ánh sáng là công việc tương đối mới mẻ, nhưng đã phát triển rất nhanh ở Châu Âu. Đối với họ công việc thiết kế ánh sáng thiên về tính nghệ thuật nâng cao chất lượng thẩm mỹ đơn thuần, còn công việc mang tính kỹ thuật, công năng – vệ sinh nhàm chán được giải quyết bởi các nhà kỹ sư ánh sáng hay các nhà sản xuất Châu Âu có số lượng di sản văn hóa rất lớn bao gồm các di sản thiên nhiên (hang động), hay do con người tạo ra đang rất cần được chiếu sáng hay cải tạo lại hệ thống chiếu sáng, nhằm tạo hiệu quả thẩm mỹ, ấn tượng thị giác mới.

Vào những năm thập kỷ 70, thế kỷ XIX người Nhật Bản còn chưa có khái niệm gì về thiết kế chiếu sáng nhưng đến năm 1970 đã phải chịu ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng năng lượng đầu tiên, vấn đề tiết kiệm năng lượng được người Nhật đặt lên hàng đầu và họ coi việc sử dụng năng lượng cho chiếu sáng ngoại thất là vô ích. Chỉ đến những nãm thập kỷ 80, sau một thời gian dài vắng bóng, vấn đề thiết kế chiếu sáng ngoại thất lại bắt đầu sôi động trở lại. Có rất nhiều yếu tố tác động đến vấn đề này.

–     Yếu tố thứ nhất là điều kiện kinh tế của Nhật phát triển mạnh. Đồng Yên Nhật mạnh dần lên trong hệ thống tiền tệ quốc tế và Nhật trở thành một trong những nước giàu nhất thế giới. Trước đây, người Nhật dành tất cả ưu tiên cho sự phát triển công nghiệp, ngày nay việc tiêu tiền để cải thiện môi trường sống xung quanh hay tạo ra các kỳ quan đô thị được họ xem như là vấn đề hiển nhiên.

–     Yếu tô’ thứ hai là vấn đề quốc tế hóa. Tokyo trở thành một đô thị lớn của Thế giới và nó luôn sống động cả 24 giờ trong ngày, điều này dẫn đến việc chiếu sáng ban đêm được coi là vấn đề quan trọng.

–      Yếu tô’ thứ ba là sự phát triển mối quan tâm tới văn hóa của người Nhật Bản. Công việc kinh doanh trước đây nhằm mục đích vào lợi tức kinh tế nhưng ngày nay nó chuyển sang mục đích văn hóa. Công việc thiết kế trở thành yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy nền văn hóa. Do vậy việc thiết kế ánh sáng được công nhận là một việc làm rất hiệu quả để tạo ra các khái niệm, ý tưởng cho sự thụ cảm thị giác mang bản chất của văn hóa dân tộc.

Nhân loại đã bước sang Thiên nhiên kỷ in với nền kinh tế tri thức, trong xu thế hội nhập khu vực và toàn cầu, và cũng đang tạo ra sự phân hóa giàu nghèo rõ ràng hơn ở các quốc gia. Năng lượng “điện- ánh sáng” lại càng bộc lộ những vấn đề thách đố mới. Nhiều quốc gia đã phải nghĩ đến việc khắc phục hiện tượng có hại do ô nhiễm ánh sáng quá thừa (đêm trắng, sự mất ngủ, chim di cư đêm mất hướng…), trong khi nhiều thành phố ở các quốc gia chậm tiến vẫn còn đắm chìm trong ánh sáng đêm tù mù như thời Trung Cổ. Họ đang cố gắng để hưởng thụ văn minh đô thị bằng ánh sáng nhân tạo.

Mặc dù các khái niệm về thiết kế ánh sáng nhân tạo cho ngoại thất công trình kiến trúc vào ban đêm còn rất mới mẻ, cũng như giá thành chi phí cho nó rất lớn, nhưng ngày nay nó đã trở nên rất quen thuộc đối với người kiến trúc sư ở tất cả các nước trên thế giới và sẽ còn tiến xa, tiến mạnh trong thế kỷ XXI.

b) Nội thất

Trước đây, khi chưa phát minh ra đèn điện, con người chiếu sáng không gian nội thất ban đêm dựa vào ánh sáng của các ngọn nến. Nguồn sáng này có ánh sáng yếu và hiệu suất thấp. Từ giữa thế kỷ XIX, con người đã có bóng đèn điện thay thế nến để chiếu sáng nội thất. Từ đó đến nay, bóng đèn điện vẫn không ngừng được phát triển và tạo ra rất nhiều loại nguồn mới phù hợp với các kiểu chiếu sáng không gian nội thất đầy cảm xúc mỹ cảm nghệ thuật.

Qua các ví dụ lịch sử trên cho ta thấy một kết luận là trong lĩnh vực sử dụng hiệu quả của ánh sáng trong kiến trúc không có phát minh nào lại phát triển độc lập với hoàn cảnh kinh tế, với môi trường cảnh quan, và sự sáng tạo trong lĩnh vực này luôn bắt nguồn từ nhu cầu thực tế. Trong kiến trúc, các nhà Designer và kiến trúc sư phải tính đến tác động của cường độ chiếu sáng tốt, cũng như sự ảnh hưởng trực tiếp của ánh sáng tới giá trị thẩm mỹ của môi trường được chiếu sáng. Sự ưu tiên cho cường độ ánh sáng hay chất lượng mỹ cảm của môi trường ánh sáng, cho cả hệ cấu trúc tổng thể hay từng kiểu kiến trúc cá thể, phải được quyết định chọn lựa sau khi đã nghiên cứu kỹ công năng và ý nghĩa truyền cảm của cấu trúc đó, công trình đó.

Một nửa của Trái Đất luôn bị che phủ bởi bóng tối và một nửa thời gian của một ngày là đêm. Mỗi khi nhìn vào các bức ảnh chụp mặt đất từ vệ tinh ta hay bị lôi cuốn tầm nhìn vào nửa tối của Trái Đất. Cũng vậy mỗi khi nhìn qua cửa sổ máy bay hay nói chuyện đường dài qua điện thoại tới Mỹ, Châu Âu, các nước khác trên thế giới, ta nên luôn luôn liên tưởng rằng còn một nửa Trái Đất đang chìm đắm trong màn oêm… và bóng đêm này sẽ cung cấp bối cảnh cho các kiến trúc sư ánh sáng hoạt động, đặc biệt ở các nước đang phát triển.