Nghệ thuật chiếu sáng

Chiếu sáng vì hiệu quả nghệ thuật kiến trúc phần 2

        Việc cách điệu hóa hình dáng đèn nhằm mục đích trang trí là một nhiệm vụ phức tạp trong kiến trúc. Nó đòi hỏi tìm tòi hình thức cũng như xác định kích thước đèn phù hợp với nội thất. Trong thực tế xây dựng ở nước ngoài, đã xảy ra không ít trường hợp, do không bô trí đúng chỗ và đúng kiểu đèn chùm đã làm cho nội thất của gian phòng tầm thường hẳn đi. Trong khi đó, nếu sử dụng một cách hợp lý các loại đèn bình thường sản xuất hàng loạt, vẫn đạt được hiệu quả trang trí nội thất nhất định. Đó là các loại đèn kính mờ hình cầu, các đèn có chao hình nón bằng sắt tráng men… với cách bố trí hợp nhóm và treo ở các độ cao thích hợp.
        Trong kiến trúc hiện đại, người ta hay sử dụng đèn lẩn trong bộ phận kiến trúc nào đó của phòng. Cách làm này hoàn toàn hợp lý và phù hợp về phương diện kiến trúc nên đảm bảo được độ cao nguồn sáng nhất định (không dưới 2,5m) và độ chói của chúng sẽ không vượt quá mức quy định. Tuy nhiên, không được lợi dụng các kết cấu chịu lực kết hợp làm bộ phận chiếu sáng nhằm gây cảm giác giả tạo vì như vậy sẽ tạo ra một sự bất hợp lý giữa hình thức kết cấu xây dựng và công dụng chịu lực của chúng. Thí dụ, không nên bố trí đèn dọc theo dầm để biến dầm chịu lực thành một vệt đèn sáng.
       Những yêu cầu đề ra đối với chiếu sáng các bộ phận kiến trúc của nội thất thường gắn liền với việc nghiên cứu các phương án chiếụ sáng khác nhau.
Ớ những công trình công cộng lớn, trong các không gian nội thất phục vụ đông đảo quần chúng, các kiến trúc sư lớn thế giới những năm gần đây đã cố gắng đưa thiên nhiên: ánh nắng, cây xanh, âm thanh tiếng động của vũ trụ ngoài nhà thâm nhập vào nội thất, tạo ra những ấn tượng nghệ thuật độc đáo, làm cho môi trường sống của con người trong nhà hài hòa mạnh mẽ với cảnh sắc và âm thanh thiên nhiên của đặc thù địa lý khí hậu địa phương (sử dụng nhiều sân trong có mái kính – atrium, các vườn treo thông tầng, các lõi sinh thái, vỏ bao che trong suốt, chú trọng mở tầm nhìn rộng rãi từ trong nhà, phối hợp các không gian nhỏ với các không gian lớn thông tầng dưới dạng kín, hở hoặc nửa kín, khai thác sự biến ảo ánh sáng theo thời khắc trong ngày…), có thể tham khảo các hình minh họa trong phần I (đã xuất bản).
Một thủ pháp quen thuộc khác cũng được kiến trúc đương đại khai thác là dùng trang trí kiểu kính mầu trên các cửa sổ, cửa đi và cửa mái hay các trần sáng trong đó lấy bầu trời làm nền tranh.
       Các hình minh họa còn cho ta thấy rõ sự tiếp thụ chất lượng hình dáng bên ngoài kiến trúc phụ thuộc vào phương án chiếu sáng.
Đây là một phương án chiếu sáng đặc biệt tương phản, vệt sáng và bóng tối chỉ có dạng đường cong nhưng chúng ta vẫn tiếp thụ được toàn bộ hlnh khối.
Đối với các bề mặt trong nội thất, ý đồ kiến trúc thường được thể hiện với sự hỗ trợ của các phương án chiếu sáng ngay từ khi tìm ý đồ thiết kế kiến trúc. Bề mặt của trần nhà, sàn nhà chỉ được nhận biết là phẳng nếu chúng được chiếu sáng đều.

      Giảm độ chói ở giữa trần sẽ tạo ấn tượng trần lõm xuống. Ngược lại, nếu ở giữa trần có độ chói cao, ta có cảm tưởng như đứng dưới mái vòm. Chúng ta rất khó nhận biết bề mặt có độ lồi lõm nhỏ trong trường hợp chiếu sáng đều. Ngay đối với mái cupôn, nếu bố trí độ chói đều vẫn gây ấn tượng là mái phẳng. Ngược lại, gia tăng độ chói ở trong tâm mái cupôn sẽ tạo cảm giác cupôn có độ cong lớn, và gian phòng như cao hẳn lên. Bằng thủ pháp tương tự, tăng độ chói ở chu vi sẽ gây ấn tượng mái cupôn lõm xuống và gian phòng như thấp đi.
       Đối với các bộ phận có công dụng trang trí ở mặt đứng như gờ đứng, hốc lõm trong tường không nên chiếu sáng đều. Trong trường hợp này cần chiếu sáng tạo bóng tối ở một phía nhằm giúp cho việc tiếp thụ hình khối nổi bật một cách chính xác.
Chiếu sáng các “ô” trên trần là một công việc không đơn giản. Đối với một hệ thống ô lớn được hình thành bởi các dầm ngang và dọc trên trần thì bố trí số đèn đúng bằng số ô là thích hợp. Song nếu là hệ thống ô nhỏ, có thể cách hai ba ô bố trí một đèn. Trong trường hợp này, cần tránh tạo bóng tối ở những ô trung gian.
Những yêu cầu về giảm độ chói theo chiều đứng từ trên xuống dưới cũng cần được thực hiện tốt, vì chúng có ảnh hưởng rõ rệt đến sự tiếp thụ thị giác các bộ phận trang trí trên tường như họa tiết, hoa văn, phù điêu…
        Khi có những dải trang trí ở phần trên tường cần bố trí đèn trực tiếp ở trần hoặc sử dụng hệ thống chiếu sáng phản xạ.
Bên trong các công trình kiến trúc công cộng, nhất là công trình văn hóa nghệ thuật thường có’ đặt tượng. Ngay từ đầu cần chọn phương thức chiếu sáng cho tác phẩm tạo hình loại này. Để thể hiện rõ hình khối và đường nét của tác phẩm điêu khắc, người ta tạo bóng tối dịu về một phía theo các chiếu đèn từ một góc nào đó từ trên xuống dưới. Nếu quang thông chính hướng từ trái sang phải, từ trên xuống dưới hơi chếch về phía trước, thì để tạo bóng dịu cần chiếu sáng theo cách tương tự từ phải sang trái nhưng với cường độ yếu hơn.        

       Ngoài ra còn phải tạo ra thành phần chiếu sáng thứ ba, rất quan trọng, đó là chiếu sáng chung tán xạ nhằm giảm bớt độ tương phản sáng tối.
Bằng cách chọn hệ thống và phương thức chiếu sáng, người thiết kế có thể chủ động tãng giảm ấn tượng cần đạt được tùy theo ý đồ thể hiện nội thất. Ngày nay, chiếu sáng trong kiến trúc nội thất, bên cạnh giải pháp mầu sắc, đã trở thành một trong những phương tiện quan trọng để làm tăng cảm giác tiện nghi của con người trong môi trường kiến trúc.