Nghệ thuật chiếu sáng

Chiếu sáng nội thất các công trình công cộng

           Nhìn chung với hiệu quả ánh sáng công trình về ban đêm thường gây hiện tượng nghệ thuật cao hơn ban ngày do môi trường ánh sáng ban ngày đã bị xóa bỏ, mọi người chỉ chú ý đến hiệu quả chiếu sáng nhân tạo, nghệ thuật.
Các nhà công cộng về phương diện chiếu sáng nội thất người ta thường phân loại đặc điểm thiết kế theo các nhóm sau:
1. Văn phòng và công sở
2. Khách sạn nhà hàng
3. Các phòng họp, giảng đường và lớp học
4. Các khán phòng
5. Nhà thờ
6. Các công trình y tế
7. Các công trình thể thao
8. Các phòng trưng bày triển lãm
9. Các trung tâm thương mại, các cửa hàng bán lẻ
10. Các công trình giao thông, nhà ga
 Chiếu sáng nội thất một số loại điển hình
/. Chiếu sáng cho khu triển lãm và phòng trưng bày
Theo tính chất sử dụng có thể phân loại các công trình triển lãm như sau:
– Nhà triển lãm những kỷ vật công cộng, các di sản văn hóa vật thể (viện bảo tàng).
– Nhà trưng bày những tác phẩm nghệ thuật (tranh ảnh nghệ thuật tạo hình, các sản phẩm dệt, các loại y phục các công cụ, gia cụ, điêu khắc và những trang trí…).
– Nhà triển lãm lịch sử (cách mạng, lịch sử, công nghệ, thành tựu khoa học…).
– Nhà triền lãm thành tựu kinh tế, các hội chợ thương nghiệp…
Mỗi loại như thế đều có yêu cầu chiếu sáng riêng ứng với các không gian khối tích, các môi trường ánh sáng, các kiểu chiếu sáng nhằm tạo ra những điều kiện tốt nhất cho sự nhận biết và thụ cảm nghệ thuật từng loại đối tượng.
Riêng về thiết kế chiếu sáng tự nhiên thì cần phải căn cứ trên đặc thù của sản phẩm các yêu cầu về sắp xếp bô cục về kích thước và màu sắc để tranh thủ hướng chiếu sáng ban ngày thích hợp. về chiếu sáng nhân tạo cần phải chú ý đặc biệt đến hiệu quả phông nền không gian và tầm nhìn thích hợp, phương chiếu sáng, kiểu chiếu sáng, làm sao để khách xem dễ dàng thụ cảm được các đặc thù riêng của từng sản phẩm. Chẳng hạn các vật phẩm là mặt phẳng thẳng đứng như tranh ảnh vải vóc cần rất nhiều các mặt tường để treo, cần không gian độ lùi để bao quát vật phẩm, cần có một môi trường ánh sáng đều tập trung vào mặt tường treo, trong khi vùng đi lại của khán giả lại cần có ánh sáng tối hơn. Giải pháp thích hợp của chiếu sáng tự nhiên và nhân tạo là lấy từ trần hoặc mái xuống, sao cho tránh được hiện tượng chói lóa do phản xạ các nguồn sáng đến mắt người xem qua những mặt bóng láng của vật phẩm.
Với các vật phẩm là mô hình kiến trúc, điêu khắc cần có những nguồn sáng cục bộ mạnh tạo ra hướng chiếu sáng thích hợp để làm nổi bật các hình khối và không gian, các chi tiết đắp nổi… Nhưng cần phải che dấu nguồn sáng khéo léo để không gây nhiễu thị giác khách tham quan.
Môi trường chiếu sáng các không gian này cần phải đảm bảo thu hút được sự chú ý của mọi người vào những chủ thể trưng bày quan trọng. Nhìn chung ánh sáng tự nhiên trực tiếp như tia nắng mặt trời nên tránh vì không tạo nên những ý tưởng trưng bày chủ động. Ánh sáng nhân tạo là kiểu chiếu sáng thích hợp cho nội thất, song tại các không gian đại sảnh, phòng giải lao thư giãn người ta lại chú ý chủ động khai thác ánh sáng tự nhiên kết hợp với mở những tầm nhìn ra phía không gian bên ngoài, tạo điều kiện cho khách xem giao hòa thân thiện với thiên nhiên.
Chiếu sáng cung thể thao
Chiếu sáng cho cung thể dục thể thao, nhà thi đấu, bể bơi có mái… Không thể dùng chỉ số ánh sáng tự nhiên m = S(/Ss (So là diện tích lỗ cửa, Ss là diện tích sàn) mà phải nghiên cứu bố trí hệ thống cửa sổ th ch hợp các kích thước, số lượng, chất lượng chiếu sáng trong sự kết hợp giữa chiếu sáng tự nhiên và chiếu sáng nhân tạo. Một số yêu cầu cần lưu ý:
– Ánh sáng chủ yếu phân bố đều mạnh vào vùng sân bãi (emax).
– Vùng khán giả (khán đài) nằm trong vùng tối (emin) với quan hệ emin/emax > 0,3.
– Các nguồn sáng thường là các đèn pha nhưng phải bố trí đèn pha cách xa khán giả trên 10m để không gây lóa mắt.
– Đảm bảo trong thời gian thi đấu mọi người không cảm nhận được có sự thay đổi về hoàn cảnh và điểu kiện chiếu sáng, kể cả việc kết hợp 2 hình thức chiếu sáng tự nhiên và nhân tạo cũng không được làm cho mọi người cảm thấy sự chuyển tiếp từ hình thức này sang hình thức khác.
– Chọn loại đèn cần có thành phần quang phổ gần giống ánh sáng tự nhiên.
Tuyệt đối không được tạo nguồn sáng mạnh trên trục sân thi đấu (cửa sổ lấy ánh sáng bầu trời hoặc đèn chiếu nhân tạo để tránh gây lóa mắt cho các vận động viên thi đấu).
3. Chiếu sáng cho bệnh viện
Chiếu sáng tự nhiên cho bệnh viện đồng thời thỏa mãn 2 yêu cầu:
– Thỏa mãn điều kiện an dưỡng cho bệnh nhân.
– Đảm bảo điều kiện của y bác sĩ và nhân viên phục vụ
Đối với phòng chiếu sáng chất lượng cao: phòng phẫu thuật, v.v… ánh sáng phải đủ cường độ, phân bố đều và ổn định, không che bóng, không gây lóa mắt. Thường đặt ở cửa ở hướng Đông – Bắc, Bắc, Tây – Bắc.
– Phòng bệnh nhân, yêu cầu ánh sáng dịu, đồng thời đảm bảo số giờ chiếu nắng vào phòng theo yêu cầu vệ sinh như tiêu chuẩn quy định.
Thời gian chiếu nắng phụ thuộc hướng cửa lấy ánh sáng, thường đặt cửa ở hướng Đông – Nam, hoặc hướng Nam.
Ở một số nước Châu Âu, số giờ chiếu nắng cho các phòng bệnh nhân, kiến nghị mùa hè không ít hơn 8 giờ, mùa xuân, mùa thu không ít hơn 3 giờ.
4. Chiếu sáng cho trường trung tiểu học, nhà trẻ, mẫu giáo
Những loại công trình này, chiếu sáng và chống nắng yêu cầu rất cao. Ánh sáng không đủ, gây ra bệnh mắt trầm trọng, chiếu nắng không đủ là nguyên nhân gây ra các bệnh cúm cho học sinh.
Thiết kế chiếu sáng tự nhiên cho các lóp trung tiểu học, trước tiên nên xem xét những giải pháp hình thành hoàn cảnh ánh sáng có đủ điều kiện tạo nên độ nhìn tốt nhất cho học sinh: tập trung, thoải mái, hao phí thị lực ít nhất khi nhìn lên bảng, lên bàn học. Chiếu sáng tự nhiên trong lóp học thậm chí cả ở những giảng đường nhỏ cần phải tạo nên sự phân bố ánh sáng một cách đều đặn đến vị trí học sinh với điều kiện nguồn ánh sáng chính phải đi từ phía trái sang phía phải, phía trên xuống phía dưới để khi ghi chép học sinh không bị sấp bóng tay viết lên trang vở. Loại cửa sổ lấy ánh sáng thích hợp cho các lớp học giảng đường là các băng cửa (không dùng các tường trung gian giữa các lỗ cửa) đê ánh sáng sáng đều từ đầu lóp đến cuối lóp.
Với các lớp học sâu trên 6 m thì có thể có những băng cửa bổ sung ánh sáng ở phía phải của học sinh. Tuyệt đối không được mở cửa sổ, cửa đi của lớp ở mặt tường phía sau, đối diện với bảng đen nhằm để tránh lóa bảng.
Các cửa sổ lấy ánh sáng lớp học cũng vì thế nên hướng về hướng Bắc, cửa bổ sung về hướng Nam. Nếu buộc phải quay về hướng khác bất lợi thì phải có các thiết bị che nắng.
Tuyệt đối không được để ánh nắng rọi trực tiếp vào chỗ ngồi học sinh. Vì bầu trời thay đổi bất thường nên các lớp học ngoài chiếu sáng tự nhiên còn cần phải kết hợp với chiếu sáng nhân tạo (với điều kiện tạo nên ánh sáng trắng điều hòa khắp lớp học như chiếu sáng tự nhiên dùng đèn huỳnh quang là tốt nhất). Chiếu sáng nhân tạo cho bảng đen phải hết sức tránh gây hiện tượng lóa bảng. Muốn vậy nguồn sáng này nên bố trí ngay phía trên bảng sát với bảng.
Trong lóp học chất lượng ánh sáng là chỉ tiêu hoàn cảnh ánh sáng tốt nhất về phương diện thị lực, trên mức độ rất lớn quyết định bởi giá trị độ rọi trên mặt bảng đen, trên mặt bàn học.
Thông thường, chất lượng chiếu sáng của lớp học đánh giá bằng tỷ số độ chói giữa bề mặt giới hạn của phòng với độ chói trên mặt bảng đen, trên mặt tập ghi trên bàn học. Vì vậy sơn đen mặt bảng và bàn học là sai lầm.
Những nghiên cứu của các nước Anh, Mỹ đều cho thấy độ chói trên tường, trần, trên bàn học có ảnh hưởng rất lớn đối với chất lượng ánh sáng trong lớp học.
Bằng kết quả thực nghiệm, tỷ lệ độ chói của các bề mặt trong tầm nhìn của học sinh tốt nhất như sau:
– Mục tiêu quan sát với các bề mặt lân cận: 3/1
– Mục tiêu quan sát với mặt tường trước mặt: 1,1/1
– Mục tiêu quan sát với mặt tường 2 bên: 1,4/1
Nếu sử dụng cửa sổ băng dài, tường, trần mầu nhạt (plb > 0,7), mặt cửa bằng kính định hướng ánh sáng, tạo nên trường ánh sáng đồng đều trong phòng, thì có thể đạt được những tỷ lệ độ chói trên đây.
Xét các điều kiện cụ thể về mặt thi công và quản lý sau này, kiến nghị tỷ lệ độ chói giữa các bề mặt trong tầm nhìn của học sinh như sau:
– Giữa mặt giấy của vở học với mễ t bàn: 3/1
– Giữa mặt giấy của vở học với mặt tường, trần: 10/1
– Mặt cửa và mặt tường giữa cửa: 20/1
Bàn ghế học mầu nhạt có ảnh hưởng rất tốt đối với hoàn cảnh ánh sáng trong phòng, nếu sơn màu xanh lá cây nhạt, có thể giúp cho mắt làm việc yên tĩnh. Độ chói của mặt bảng đen và những bảng biểu giảng dạy với độ chói của mặt tường có tác dụng rất đặc biệt với độ nhìn, kiến nghị tỷ lệ này là 1/3
Trên thực tế sử dụng, những ngày có nhiều trực xạ mặt trời, ánh sáng tự nhiên trong phòng tăng lên đáng kể, làm cho lớp học quá sáng, độ chói trên các bể mặt trong tầm nhìn của học sinh tăng lên, làm cho thị lực rất mau mỏi mệt. Vì vậy cần có giải pháp hạn chế khả năng tăng cường ánh sáng lấy vào phòng khi có nhiều trực xạ mật trời.
Tỷ lệ các kích thước cao X rộng X dài (H X B X L) của lớp học có ảnh hưởng rất lớn đối với ánh sáng lay vào phòng. Xu hướng hiện nay là cố gắng thu nhỏ mặt bằng tổng thể của trường học, tức là rút ngắn khoảng cách giữa các khối lớp học, đồng thời hạ thấp chiều cao phòng học, nhằm mục đích giảm bớt chi phí xây dựng và bảo trì sau này.
Khảo sát thực tế cho thấy rằng, xu hướng này có thể thực hiện được khi các bề mặt trong phòng đểu sử dụng màu sáng, cửa lấy ánh sáng bằng những lá chớp quây màu sáng, vừa chống được trực xạ vừa định hướng tốt ánh sáng lấy vào phòng.
Để tránh hiện tượng phản xạ mặt gưong từ các mặt cửa sổ và từ các nguồn sáng nhân tạo ánh hưởng đến sự lóa bảng thì vật liệu làm bảng đen không nên láng bóng mà nên
xỉn mờ.
5. Chiếu sáng cho các văn phòng, các phỏng nghiên cứu thiết kế
Điều kiện chiếu sáng tự nhiên cũng giống như lớp học và giảng đường vì thế lấy ánh sáng tự nhiên chủ yếu bảo đảm từ hệ thống cửa ở những tường bên. Các cửa này thường là những mảng kính lớn từ sàn đến trần, hoặc là các băng cửa từ độ cao cách mặt sàn từ 1 – l,2m. Độ sâu các phòng vì chỉ có điều kiện lấy ánh sáng từ một phía nên cần giới hạn dưới 6m. Hệ thống chiếu sáng này cũng thường phải kết hợp với chiếu sáng nhân tạo kiểu các trần sáng đều với các đèn lộ hoặc là ẩn kín. Kính cửa sổ để tránh nắng và hiệu ứng bẫy nhiệt thường dùng kính màu phản quang, đôi khi còn phải bổ sung sau lớp kính một hệ thống rèm cố định hoặc di động.
6. Chiếu sáng các không gian đại sảnh nơi tập hợp đông đảo quần chúng
Nơi đây thường hay áp dụng nhiều các kiểu đèn trang trí độc đáo (các chùm đèn lớn) kết hợp với chiếu sáng phân bố đều nhằm tạo ấn tượng ấm cúng mời gọi. Xu thế hiện đại còn cố gắng kết hợp chiếu sáng tự nhiên và nhân tạo từ các cửa bên mảng kính lớn có tầm nhìn rộng ra sân vườn và ngoại cảnh, hoặc những dạng cửa mái phủ bằng các kết cấu nhịp lớn kiểu lưới thanh lọc ánh nắng mặt trời.
7. Chiếu sáng cho không gian sân khấu
Chiếu sáng sân khấu phải tạo được sự đối lập rõ ràng, dứt khoát vùng sáng của sân khấu với độ sáng phòng khán giả để dễ thực hiện những hiệu quả kịch tính cần thiết (biến hóa ánh sáng, tương phản ánh sáng, tương phản chất liệu và màu sắc) của bài trí sân khấu.
8. Chiếu sáng dưới mặt nước
Khi chiếu sáng cho thi đấu các môn dưới nước như: bơi lội, bóng nước, múa nghệ thuật nhào lộn… phải hết sức chú ý đến sự phản xạ ánh sáng của mặt nước đang có sáng, dễ gây chói mắt cho khán giả hoặc vận động viên. Thủ pháp hay dùng nhất là kiểu chiếu sáng khuếch tán đa hướng từ trên xuống mặt hồ nước, kết hợp với một số nguồn sáng đặc biệt bố trí ngay trong thành bể hoặc đáy bể (loại đèn chịu nước). Tuyệt đối không dùng tại đây những nguồn sáng tạo ánh sáng màu đỏ (nên dùng màu lạnh hoặc trung tính gây cảm giác mát mẻ hoặc thư giãn).
9. Chiếu sáng một số các công trình công cộng khác
Nguyên tắc chiếu sáng tự nhiên cho các nhà công cộng là phải đồng thời thỏa mãn 2
yêu cầu:
– Đảm bảo các điều kiện vệ sinh công năng.
– Đảm bảo các yêu cầu về đặc thù kiến trúc loại hình và chất lượng thẩm mỹ, tạo cho công trình có ngôn ngữ kiến trúc riêng, phù hợp với điều kiện địa hình, khí hậu và cảnh quan chung.
Muốn thế phải nghiên cứu sự ảnh hưởng sấp bóng của các công trình và cây cối xung quanh, đảm bảo các tầm nhìn cần thiết từ nội thất đến cảnh quan bầu trời bên ngoài. Việc chọn lựa độ cao cho phòng cũng như các hình thức che nắng là giải pháp đầu tiên để chọn lựa kiểu dáng và giải pháp chiếu sáng.